Op 1 juli 2015 startte het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Doel was om ruimte te bieden aan activiteiten met beperkte stikstofuitstoot, terwijl tegelijkertijd natuurherstelmaatregelen werden genomen. Voor deze activiteiten kon worden volstaan met een melding onder de toen geldende Wet natuurbescherming.

Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat het PAS in strijd was met de Europese Habitatrichtlijn. Daardoor is voor veel activiteiten alsnog een natuurvergunning nodig. Dit raakte duizenden zogenoemde PAS-melders: initiatiefnemers die erop mochten vertrouwen dat zij volgens de toen geldende regels handelden, maar die nu onbedoeld zonder geldige toestemming opereren.

Verificatie van PAS-meldingen

PAS-melders konden zich tot 1 december 2022 aanmelden via mijnRVO.nl. Het bevoegde gezag (meestal de provincie) controleert de aangeleverde gegevens en beoordeelt of de melding aan de gestelde voorwaarden voldoet.

Ondernemers waarvan de melding aan de voorwaarden voldoet, worden positief geverifieerd als PAS-melder. Zij komen in aanmerking voor ondersteuning vanuit het Programma Maatwerk PAS-melders.

Programma Maatwerk PAS-melders

Het eerdere legalisatieprogramma uit 2022 heeft voor een beperkt aantal PAS-melders geleid tot een oplossing. Door de staat van de natuur bleek het niet mogelijk om de vrijgemaakte stikstofruimte uit bronmaatregelen juridisch houdbaar in te zetten om alle PAS-melders te legaliseren.

Daarom heeft het kabinet het Programma Maatwerk PAS-melders vastgesteld. Dit programma vervangt de eerdere focus van enkel legalisatie via bronmaatregelen naar een maatwerkaanpak waarin verschillende oplossingsrichtingen zijn opgenomen. Het uitgangspunt is dat voor iedere positief geverifieerde PAS-melder wordt gekeken welke oplossing het beste past bij de specifieke situatie van het bedrijf of project.

Het doel van het programma is dat alle positief geverifieerde PAS-melders uiterlijk 1 maart 2028 zicht hebben op een passende route naar een legale situatie. In individuele gevallen kan de uitvoering van die oplossing daarna nog doorlopen.

Maatwerkaanpak

De overheid onderzoekt samen met de PAS-melder welke oplossing het beste past. Daarbij zijn verschillende oplossingsrichtingen mogelijk, afhankelijk van de situatie.

Mogelijke oplossingen zijn onder meer:

  • legalisatie met vrijgemaakte stikstofruimte waar dat mogelijk is;
  • intern of extern salderen;
  • innovatie en toepassen van emissiereducerende technieken;
  • extensiveren
  • omschakelen van de bedrijfsvoering;
  • verplaatsing;
  • gedeeltelijke of volledige bedrijfsbeëindiging;

Per PAS-melder wordt bekeken welke route het meest kansrijk is. Het programma sluit daarbij aan op de bredere aanpak van het kabinet om natuurherstel en vergunningverlening weer mogelijk te maken. Zie ook de Kamerbrief van 26 juni 2026

Zaakbegeleiding

Rijk en provincies stellen zaakbegeleiders beschikbaar om positief geverifieerde PAS-melders kosteloos te ondersteunen. De zaakbegeleider bespreekt welke mogelijkheden passen bij de specifieke situatie en kan informeren over beschikbare regelingen en de verschillende maatwerkoplossingen.

Vergunningaanvraag

Voor de meeste oplossingen is een vergunning nodig. Wanneer legalisatie via vrijgemaakte ruimte mogelijk is ontvangt de PAS-melder hierover bericht van het bevoegde gezag. Voor de andere oplossingen geldt dat een PAS-melder, indien gewenst, met ondersteuning van een zaakbegeleider met de provincie in gesprek kan over de mogelijkheden van vergunningverlening.

Meer informatie over de procedure van het aanvragen van een vergunning vindt u op de website van BIJ12.

Commissie schadevergoeding PAS-melders

PAS-melders verkeren sinds de PAS-uitspraak uit 2019 in onzekerheid. Rijk en provincies blijven zich inzetten om voor iedere positief geverifieerde PAS-melder een passende oplossing te vinden. Het kan zijn dat de PAS-melder schade heeft geleden als gevolg van de PAS-melding. Hiervoor is de Commissie schadevergoeding PAS-melders ingericht. De Commissie beoordeelt de aanvraag en adviseert de Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.

Vervolg: zicht op een oplossing en een legale situatie

De wettelijke termijn voor de maatregelen uit het Programma Maatwerk PAS-melders is op grond van de Omgevingswet verlengd tot 1 maart 2028. Het doel blijft dat alle positief geverifieerde PAS-melders uiterlijk op die datum zicht hebben op een structurele oplossing waarmee zij in een legale situatie kunnen komen.

Daarom wordt PAS-melders gevraagd om vóór 1 maart 2028 een plan voor hun bedrijf in te dienen bij het bevoegd gezag, indien gewenst met ondersteuning van een zaakbegeleider. Wanneer een PAS-melder een haalbare maatwerkoplossing in beeld heeft en het bevoegd gezag kan onderbouwen dat aan de voorwaarden voor vergunningverlening kan worden voldaan, kan de uitvoering van die oplossing en de vergunningverlening vervolgens doorlopen tot uiterlijk 31 december 2030.

Interimmers

Naast de PAS-melders zijn er ook andere projecten die door onrechtmatig overheidshandelen niet beschikken over een toereikende natuurvergunning (onder andere interimmers). Voor deze groepen wordt een verkenning gestart welke projecten dit zijn, wat de overheid voor hen kan betekenen en wat hiervoor nodig is. De eerste resultaten worden eind dit jaar verwacht