Aan de oostelijke rand van Groningen ligt Westerwolde: een heerlijk rustig en opvallend afwisselend natuurgebied. De bossen, vennetjes en kronkelende beken maken het gebied ideaal om te fietsen en wandelen. De provincie is dan ook zuinig op het gebied. In samenwerking met Staatsbosbeheer vindt een groot natuurherstelproject plaats. Het belangrijkste doel is om de variatie in het gebied te behouden én versterken. Want gezonde natuur is goed voor iedereen.

De belangrijkste reden dat Westerwolde zo’n afwisselend gebied is, kronkelt er dwars doorheen: de Ruiten Aa. Deze beek was eeuwen geleden de levensader van het gebied. Dorpen en landbouw werden letterlijk georganiseerd rondom het water.

Jelka Vale, boswachter bij Staatsbosbeheer: “Je ziet hier nog steeds de sporen van. Op veel plekken lagen vroeger akkers. Op de hogere, droge zandgronden liggen die nog altijd. Waar de akkers verdwenen zijn, vind je nu grasland en houtwallen die vroeger de perceelgrenzen vormden en beschutting boden. Om het beekdal heen vind je allerlei andere landschapstypen, waaronder eeuwenoude bossen en heideterreinen.”

Vooral de grote variatie binnen een klein gebied maakt Westerwolde bijzonder, weet Jelka. “In Nederland is vroeger veel aan ruilverkaveling gedaan: het opnieuw verdelen van landbouwgrond zodat boeren efficiënter konden werken. In Westerwolde hebben de bewoners dat tegengehouden. Daardoor is het nu een van de best bewaarde voorbeelden van een typisch Nederlands landschap.”

Populair om te wandelen

De provincie Groningen is dan ook zuinig op het gebied. Melissa Onwezen is projectleider landelijk gebied bij de provincie: “We hebben in Groningen relatief weinig bos- en heidegebied. Dat maakt Westerwolde niet alleen een populair gebied voor recreatie, maar ook een uniek leefgebied voor allerlei dieren. Hier leeft bijvoorbeeld de enige reptielsoort van Groningen: de levendbarende hagedis. ‘’Ook kun je er watervogels zoals de kuifeend en dodaars zien broeden of roofvogels als de wespendief en havik zien vliegen”, vult Jelka aan.

Sommige soorten zijn niet alleen bijzonder voor Groningen, maar zelfs voor heel Nederland, weet Jelka. “Bijvoorbeeld de Steenbraam, een plantensoort met donkerrode vruchten. Deze zeer zeldzame soort wordt alleen nog hier aangetroffen. Of het Veenbesblauwtje, een bijna uitgestorven vlinder. Die komt in ons land tegenwoordig alleen nog voor in Drenthe en Groningen.”

Verbinden van gebieden

De afwisseling én de bijzondere planten en dieren in Westerwolde staan helaas al jaren onder druk. Dat komt onder meer door stikstof, die de bodem te voedselrijk maakt. Gras doet het goed op zo’n bodem en dat gaat steeds meer ten koste van de heide. En daarmee ook van de insecten en reptielen die in het heidegebied leven.

“De kleine stukjes verschillende natuur in Westerwolde vormen samen een kwetsbaar geheel”, weet Jelka. “Daarom werken we al 30 jaar aan het verbinden ervan. En dat is niet voor niets geweest. Sinds 2018 is de das bijvoorbeeld weer terug. Dit dier heeft op eigen houtje zijn weg weer gevonden. En ook de beekjuffer zien we op steeds meer plekken terugkomen.”

De natuur kan zichzelf zo steeds beter versterken, maar blijft kwetsbaar. “Dankzij geld van het programma Natuur kunnen we wat extra’s doen”, vertelt Melissa. Bijvoorbeeld in Lieftingsbroek, een Natura 2000-gebied met blauwgrasland.

Bloeiende heide en kort gras

Het herstelplan voor Westerwolde bestaat uit verschillende maatregelen. Eén daarvan is plaggen in het heidegebied: het afgraven van de bovenste voedselrijke bodemlaag. Jelka: “Hiermee komen de heidezaden die dieper in de bodem bewaard zijn gebleven weer tot leven. Op sommige plekken strooien we ook steenmeel: fijnvermalen gesteente met mineralen als calcium en magnesium erin. Deze mineralen komen langzaam vrij en stimuleren het bodemleven in de grond. Het gaat verzuring tegen en maakt de bodem weer wat gezonder.”

Ook op de graslanden vindt natuurherstel plaats. “Vroeger hielden we het gras kort door te maaien en het maaisel af te voeren” legt Jelka uit. “Nu grazen er een aantal koeien die we inzetten om het natuurbeheer te ondersteunen. Het voordeel is dat hiermee meer variatie ontstaat. Ook hebben we op sommige plekken maaisel uit andere gebieden uitgestrooid. Daardoor zien we nu bijvoorbeeld het Zandblauwtje opkomen.”

Leren door te experimenteren

Ook in de bossen vindt herstel plaats. Jelka: “De bossen in Ter Apel zijn er al vanaf het jaar 800. Die willen we natuurlijk behouden, maar tegelijkertijd willen we ruimte maken voor jonge nieuwe boompjes.” Dit bleek de afgelopen jaren nog niet zo makkelijk. Jong aangeplante bomen worden snel overwoekerd door bijvoorbeeld varens of opgegeten door reeën. “Op verschillende manieren proberen we dit tegen te gaan. Zoals het beschermen van de boompjes met plantkokers en het inzetten van varkens om de varens op te eten.”

Helaas blijkt dit nog niet goed te werken. Het laat zien dat natuurherstel nooit een rechte lijn is. Jelka: “We experimenteren en ervaren wat wel en niet werkt. Zo leren we elke dag bij.”

Licht op de oevers

Sommige maatregelen hebben al groot effect gehad. Jelka: “Ik herinner me nog hoe donker het hier een aantal jaar geleden langs de vennen was; de oevers waren dichtgegroeid met struiken en overschaduwd door enorme Amerikaanse eiken. Nu loop ik langs de open vennen en zie ik het licht weer op de oevers en het water. Dat betekent ook weer kansen voor de levendbarende hagedis.”

De heide heeft wat meer hersteltijd nodig. Maar ook daar zullen de maatregelen snel effect gaan hebben, denkt Jelka. “Als de heideplantjes eenmaal wat groter zijn en goed gaan bloeien, kan het hard gaan. Dan zul je ook de vlinders en insecten weer terug zien komen. In de natuur hangt alles met elkaar samen.”

Altijd weer een verrassing

In 2020 werd Westerwolde verkozen tot Wandelgemeente van het Jaar. Niet zo vreemd, volgens Jelka. “Door de grote afwisseling is het achter elke bocht weer een verrassing wat je aantreft. Er zijn dan ook veel wandelroutes uitgezet in het gebied. Maar je kunt er bijvoorbeeld ook goed fietsen en kanoën in de Ruiten Aa.”
 

Het zijn niet alleen de dagjesmensen die belang hebben bij een bloeiende en gevarieerde natuur in Westerwolde. Melissa: “We willen dit kleinschalige landschap behouden voor onze provincie en voor Nederland. Hier wisselen diverse natuurtypen elkaar af en ontstaat er variatie, wat het landschap een kleinschalig karakter geeft. Het is een voorbeeld van een typisch Nederlands landschap. Bovendien kunnen we de natuur als geheel hier verder versterken. Zorgen wij voor de natuur, dan zorgt de natuur voor ons.”